NATO Rusiya ilə münasibətlərdə ən gərgin ili geridə qoyduğu 2022-ci ildən sonra 2023-cü ilə Ukrayna gündəmi ilə daxil oldu. Bir ildən artıqdır davam edən müharibə səbəbindən 2014-cü il oktyabrın 1-dən vəzifədə olan NATO-nun Baş katibi Yens Stoltenberqin 2022-ci ildə başa çatan səlahiyyət müddəti daha əvvəl 3 dəfə uzadılmış olsa da, bir daha 2024-cü ilin oktyabr ayına qədər uzadıldı.
Yanvarın 5-də ilin ilk bəyanatında Stoltenberq bəyan edib ki, müharibənin nəticəsinin nə olacağı və nə vaxt bitəcəyindən asılı olmayaraq, Avropada təhlükəsizlik vəziyyəti həmişəlik dəyişib. Baş katib vurğulayıb ki, NATO müttəfiqləri müdafiəyə daha çox sərmayə qoymalıdırlar. İl ərzində NATO-nun iclaslarında Alyansın müdafiə və çəkindirmə gücünün gücləndirilməsi və NATO qüvvələrinin hazırlığının artırılması kimi məsələlər diqqət mərkəzində olub.
NATO-nun Rusiya ilə birbaşa münaqişəyə girməmək siyasəti ehtiyatla davam etdirilsə də, il ərzində müttəfiqlər Ukraynaya hərbi və maliyyə dəstəyinin artırılması üzərində işləyirdilər. Bu günə qədər NATO və müttəfiqləri Ukraynaya Hava Hücumundan Müdafiə (HHM) sistemləri, müxtəlif ağır silahlar, sursat, yanacaq və rabitə vasitələri kimi çoxlu dəstək verib.
Ukraynaya dəstək davam etdi
2022-ci ilin sonunda Kiyev uzun müddətdir gözlədiyi müasir tankların xoş xəbərini aldı. NATO müttəfiqlərindən biri olan ABŞ “Abrams”, Britaniya “Challenger 2” və Almaniya “Leopard 2” tanklarının müjdəsini verdi. Tanklar il boyu tədricən Ukraynaya çatdırıldı. Avqust ayında ABŞ üçüncü ölkələrə F-16 döyüş təyyarələrini Ukraynaya göndərməyə icazə verib. Danimarka və Niderland kimi müttəfiqlər bu təyyarələri verəcəklərini açıqladılar.
Ukraynalı pilotların F-16-lar üçün təlimi yayın sonunda müxtəlif müttəfiq ölkələrdə başlayıb. Təlim başa çatdıqdan sonra təyyarələrin yeni ildə təhvil veriləcəyi gözlənilir. Digər tərəfdən, NATO ilə Ukrayna arasında münasibətləri daha yüksək səviyyəyə qaldırmaq məqsədilə yaradılmış NATO-Ukrayna Şurası iyulun 12-də Vilnüs sammiti çərçivəsində liderlər səviyyəsində, noyabrın 29-da isə xarici işlər nazirləri səviyyəsində ilk dəfə iclas keçirib.
Stoltenberq bəyan edib ki, müharibə bitəndə və “şərtlər yerinə yetirildikdə” Ukraynanın Alyansa dəvət ediləcəyi təsdiqlənib. Stoltenberq dekabrın 14-də Ukrayna ilə bağlı verdiyi son açıqlamasında Rusiya Prezidenti Vladimir Putinin Ukraynada qələbə qazanacağı təqdirdə “dayanmayacağına dair real bir risk olduğunu” vurğulayaraq, yeni ildə də Ukraynanı dəstəkləməyə davam edəcəklərinin mesajını verib.
Aİ ilə əməkdaşlıq artırıldı
Keçən il Avropa İttifaqı (Aİ) ilə əməkdaşlığa böyük önəm verilib. NATO ilə 22 ortaq üzvü olan Aİ yanvarın 10-da ümumi təhdidlərə qarşı əməkdaşlıq bəyannaməsi imzalayıb. Rusiya və Çinə qarşı əməkdaşlığa vurğu edilən birgə bəyanatda Ukraynaya dəstəyin davam edəcəyi bildirilib.
Fevralın 21-də NATO-nun Brüsseldəki mənzil-qərargahında NATO-nun Baş katibi Yens Stoltenberq Aİ-nin Xarici siyasət və təhlükəsizlik məsələləri üzrə ali nümayəndəsi Cozep Borrell və Ukraynanın xarici işlər naziri Dmitri Kuleba arasında görüş keçirilib. Sursat istehsalını artırmağın yollarını qiymətləndirən üçlük NATO və Aİ üzvlərini əvvəlcə Ukraynanı öz ehtiyatlarından sursatla təmin etməyə, sonra isə birgə satın almağa və istehsal gücünü artırmağa çağırıb.
NATO öz strukturunu gücləndirdi
Ukraynadakı müharibə ilə əlaqədar NATO da strukturunu və məqsədlərini dəyişdi. 2023-cü ildə Avropanın şərqində varlığını artırmağa davam edən NATO döyüş qruplarını 8 ölkəyə yaydı. Bolqarıstan, Estoniya, Macarıstan, Latviya, Litva, Polşa, Rumıniya və Slovakiyada 8 döyüş qrupunda ümumilikdə 10 minə yaxın NATO əsgəri var. Alyansın şərq cinahında NATO komandanlığı altında olan hərbi qulluqçuların sayı 40 minə çatıb.
Daha öncə göndərilən döyüş təyyarələri, müşahidə və kəşfiyyat təyyarələri və tanker təyyarələri ilə yanaşı, Alyansın hava patrul imkanlarını artırmaq üçün Rumıniyaya AWACS havadan erkən xəbərdarlıq təyyarələri və F-16-lar göndərilib. Digər tərəfdən, NATO tarixində ən böyük hava təlimi ilin ortasında keçirilib. Almaniyanın ev sahibliyi etdiyi “Air Defender 2023” adlı “yerləşdirilmiş hava manevri”nə Türkiyə də daxil olmaqla 25 ölkədən 250 təyyarə və 10 mindən çox pilot qatılıb.
NATO-nun gələcəyi planlaşdırıldı
NATO ilk dəfə Rusiyanın Krımı qanunsuz ilhaqından sonra başladığı regional hərbi planlarını Ukraynadakı müharibədən sonra sürətləndirdi. Soyuq müharibədən sonra NATO-nun müdafiə planlarında ən böyük dəyişikliklər iyulun 11-12-də Vilnüsdə keçirilən NATO sammitində təsdiqlənib.
300 minə qədər hərbi qulluqçunun Alyansın şərq qanadına göndərilməsini də ehtiva edən, uzunmüddətli müdafiə və çəkindirmə hədəfləri çərçivəsində Atlantik və Avropanın şimalı, Baltikyanıdan Alp dağlarına qədər uzanan Mərkəzi Avropa bölgəsi və Aralıq dənizindən Qara dənizə qədər ümumilikdə 3 bölgəni əhatə edən təfərrüatlı planlarla NATO-nun hansı qüvvələrinin, nə vaxt və necə yerləşdiriləcəyi müəyyənləşdi.
Digər tərəfdən, NATO rəsmiləri bu planların həyata keçirilməsinin zaman alacağına diqqət çəkərək, bunun üçün NATO-ya üzv ölkələrin müdafiə xərclərinin və müdafiə sənayesi istehsalının artırılmasının lazım olduğunu vurğulayıblar.
Sammit simvolik olaraq “Litva”da keçirildi
NATO ölkələrinin liderləri 2023-cü ildə Rusiya sərhədindən təxminən 300 kilometr aralıda yerləşən Vilnüsdə görüşüblər. Ukrayna Prezidenti Vladimir Zelenskinin də iştirak etdiyi sammitin 1990-cı ildə Sovet İttifaqından ayrılan ilk respublika olan Litvada keçirilməsi diqqət çəkib.
NATO 2023-cü ildə 9-cu dəfə genişləndi
2022-ci ildə NATO sammitində Alyansa dəvət edilən İsveç və Finlandiyanın üzvlük məsələsi il boyu müttəfiqlərin gündəmində olub. Xüsusilə PKK və FETÖ kimi terror təşkilatları ilə mübarizədə Türkiyənin iki ölkə ilə bağlı ifadə etdiyi təhlükəsizlik narahatlıqlarını aradan qaldırmaq üçün qurulan “Daimi Ortaq Mexanizm” martın 9-da NATO-nun Brüsseldəki qərargahında toplanıb.
Danışıqların nəticəsi olaraq martın 30-da Türkiyə Böyük Millət Məclisinin Baş Assambleyasında Finlandiyanın NATO-ya üzvlük protokolunun təsdiqi ilə bağlı qanun layihəsi qəbul edilib. Aprelin 4-də keçirilən Xarici İşlər Nazirləri Toplantısında Türkiyə Finlandiyanın NATO-ya üzvlüyünü təsdiq edən sənədi 1949-cu il Şimali Atlantika Müqaviləsinin himayədarı olan ABŞ-yə təqdim edib. Beləliklə, aprelin 4-də, NATO-nun yaranmasının 74-cü ildönümündə Finlandiya Alyansın 31-ci üzvü oldu.
İsveçin üzvlük prosesi davam edir
İsveçin üzvlüyü ilə bağlı həm texniki, həm də yüksək səviyyədə üçtərəfli görüşlər Ankara və Brüsseldə davam edib. İsveçin Üçtərəfli Memorandumdan irəli gələn öhdəliklərini yerinə yetirməsi Daimi Birgə Mexanizmin 14 iyun və 6 iyul tarixlərində keçirilmiş 4-cü və 5-ci iclaslarında müzakirə edilib.
İsveçin NATO-ya üzvlüyünün Türkiyənin də daxil olmaqla Avro-Atlantik təhlükəsizliyinə töhfə verəcəyi qənaətinə gəlindikdən sonra bu ölkənin üzvlük Protokolu Türkiyə Prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğan tərəfindən imzalanaraq, oktyabrın 23-də Türkiyə Böyük Millət Məclisinə göndərilib. Protokolun oktyabrın 25-də təsdiq edilməsini məqsədəuyğun hesab edən qanun layihəsi Türkiyə Böyük Millət Məclisinin sədri Numan Kurtulmuş tərəfindən imzalanaraq, Türkiyə Böyük Millət Məclisinin Xarici Əlaqələr Komitəsinə göndərilib. Təklif dekabrın 26-da Komissiya tərəfindən qəbul edilib.
NATO tarixində ilk “Terrorla Mübarizə Xüsusi Koordinatoru” Türkiyənin tələbi ilə təyin edildi
Oktyabrın 12-də Stoltenberq öz müavini general Tom Qofusu NATO tarixində ilk “Terrorla Mübarizə üzrə Xüsusi Koordinator” təyin etdi. Stoltenberq Vilnüsdəki zirvə toplantısında verdiyi açıqlamada deyib: “Terrorla Mübarizə üzrə Xüsusi Koordinator bizim terrorla mübarizə səylərimizi gücləndirəcək. Bu, Türkiyənin istəyi idi”.
Kosovoya əlavə hərbi qulluqçu göndərildi
Kosovonun şimalında artan gərginlik nəticəsində NATO-nun Kosovo Sülh Qüvvələrinin (KFOR) 30 hərbi qulluqçusu yaralanıb. Bundan sonra NATO ilkin olaraq may ayının sonunda bölgəyə 700, sentyabrın sonunda isə 130 əlavə hərbi qulluqçu göndərdi. Bu çərçivədə Qərbi Balkanlar üçün 7 gün ərzində yerləşdirilməyə hazır olan Operativ Ehtiyat Qüvvələr hərəkətə keçdi.
Çin NATO gündəmindəki yerini qorudu
NATO-nun 2022-ci ildə keçirilən sammitində qəbul edilən Strateji Konsepsiya sənədində ilk dəfə olaraq “təhdid faktoru” kateqoriyasına daxil edilən Çin 2023-cü ildə Alyansın gündəmində olub. Apreldə NATO Xarici İşlər Nazirləri Toplantısına və iyulda Vilnüs sammitinə Avstraliya, Yeni Zelandiya, Yaponiya və Cənubi Koreya da qatılıb və Çinin Rusiya ilə əməkdaşlığının artırılması müzakirə olunub.
Stoltenberq il ərzində verdiyi açıqlamalarda Çinin Rusiyanın təcavüzünü pisləməkdən imtina etdiyini, onun iqtisadiyyatına dəstək verdiyini, Rusiyanın təbliğatını əks etdirdiyini, Asiya-Sakit okean regionunda birgə hərbi fəaliyyətlərini sürətləndirdiyini bildirib. Çinin 2035-ci ilə qədər bütün Şimali Amerika və Avropaya, yəni NATO ərazisinə çata biləcək raketlərdə 1500 nüvə başlığına sahib olmasını gözlədiyini ifadə edən Stoltenberq qeyd edib: “Çinin bizə nə qədər yaxınlaşdığını görürük”.
Sevinc Əliyeva
Ordu.az
